Šta je zloupotreba službenog položaja
Zloupotreba službenog položaja je krivično delo iz člana 359 Krivičnog zakonika i spada u grupu krivičnih dela protiv službene dužnosti. Čini ga službeno lice koje svoj položaj ili ovlašćenja koristi suprotno njihovoj svrsi, pa time sebi ili drugome pribavi korist, nekome nanese štetu ili teže povredi tuđa prava.
U praksi ovo delo pokriva vrlo različite situacije: od nezakonitog rešenja izdatog „svom čoveku” do namernog propuštanja kontrole koja bi otkrila nepravilnost. Za razliku od mita, ovde ne mora da postoji poklon ili dogovor sa drugom stranom.
Elementi krivičnog dela iz člana 359 KZ
Da bi postojala zloupotreba službenog položaja, moraju se ispuniti tri grupe uslova: ko je izvršilac, kako je delo učinjeno i kakva je posledica nastupila.
Tri načina izvršenja
- Iskorišćavanje službenog položaja ili ovlašćenja, kada lice formalno radi u okviru nadležnosti, ali ovlašćenje koristi za cilj kome ono ne služi.
- Prekoračenje granica službenog ovlašćenja, kada lice preduzme radnju koju po propisima ne sme ili nije nadležno da preduzme.
- Nevršenje službene dužnosti, kada lice svesno propusti ono što je bilo dužno da uradi.
Tri moguće posledice
Radnja mora da dovede do jedne od posledica: da se sebi ili drugom fizičkom ili pravnom licu pribavi kakva korist, da se drugome nanese kakva šteta ili da se teže povrede prava drugog. Korist i šteta ne moraju biti samo imovinske, ali visina imovinske koristi određuje teži oblik dela.
Zakon ne propisuje nehatni oblik ovog dela, pa je potreban umišljaj: izvršilac zna da zloupotrebljava položaj i hoće posledicu ili na nju pristaje. Greška u proceni ili loša, ali zakonita poslovna odluka nisu zloupotreba.
Ko može biti izvršilac
Izvršilac može biti samo službeno lice. Krivični zakonik u članu 112 u službena lica ubraja:
- lice koje vrši službene dužnosti u državnom organu;
- izabrano, imenovano ili postavljeno lice u državnom organu, organu lokalne samouprave ili lice koje u tim organima stalno ili povremeno vrši službene dužnosti ili funkcije;
- javnog beležnika, javnog izvršitelja i arbitra, kao i lice u ustanovi, preduzeću ili drugom subjektu kome je povereno vršenje javnih ovlašćenja, kada odlučuje o pravima, obavezama ili interesima drugih ili o javnom interesu;
- lice kome je faktički povereno vršenje pojedinih službenih dužnosti ili poslova;
- vojno lice.
Kazne za zloupotrebu službenog položaja
Član 359 ima tri stava. Kazna raste sa visinom imovinske koristi koja je pribavljena.
| Oblik dela | Uslov | Propisana kazna | Zastarelost gonjenja |
|---|---|---|---|
| Osnovni oblik (stav 1) | Pribavljena korist, nanesena šteta ili teža povreda prava | Zatvor od šest meseci do pet godina | 5 godina |
| Teži oblik (stav 2) | Pribavljena imovinska korist veća od 450.000 dinara | Zatvor od jedne do osam godina | 10 godina |
| Najteži oblik (stav 3) | Pribavljena imovinska korist veća od 1.500.000 dinara | Zatvor od dve do dvanaest godina | 15 godina |
Rokovi zastarelosti iz tabele izvode se iz opšteg pravila člana 103 Krivičnog zakonika i zavise od najveće propisane kazne. Prekidima zastarelost počinje da teče iznova, ali gonjenje u svakom slučaju zastareva kada protekne dvostruko vreme od zakonskog roka.
Pored kazne, imovinska korist pribavljena krivičnim delom se oduzima, a sud može izreći i meru zabrane vršenja određene dužnosti, što osuđenom funkcioneru ili službeniku može onemogućiti povratak na isti posao.
Zloupotreba službenog položaja, nesavestan rad i zloupotreba položaja odgovornog lica
Tri krivična dela često se mešaju, jer opisuju slične radnje. Razlikuju se po izvršiocu i po tome da li je postojala namera.
| Krivično delo | Izvršilac | Suština | Kazna u osnovnom obliku |
|---|---|---|---|
| Zloupotreba službenog položaja (čl. 359) | Službeno lice | Umišljajna zloupotreba radi koristi, štete ili povrede prava | Zatvor od 6 meseci do 5 godina |
| Nesavestan rad u službi (čl. 361) | Službeno lice; i odgovorno lice u ustanovi koja nije privredni subjekt | Očigledno nesavesno postupanje kršenjem propisa ili propuštanjem nadzora, kada je lice znalo ili moralo znati da može nastati šteta | Novčana kazna ili zatvor do 3 godine |
| Zloupotreba položaja odgovornog lica (čl. 227) | Odgovorno lice u pravnom licu | Iskorišćavanje položaja radi protivpravne imovinske koristi ili nanošenja imovinske štete, ako nema elemenata drugog dela | Zatvor od 3 meseca do 3 godine |
Ključna razlika prema nesavesnom radu u službi je odnos prema posledici. Kod zloupotrebe službenog položaja lice svesno koristi položaj za korist ili štetu, dok se nesavestan rad odnosi na grubo nemarno postupanje bez takvog cilja. Član 227 primenjuje se na odgovorna lica u pravnim licima, na primer direktore privrednih društava, a službeno lice se smatra odgovornim licem samo za dela koja nisu u glavi o krivičnim delima protiv službene dužnosti.
Ako je službeno lice za postupanje tražilo ili primilo poklon, u pitanju je po pravilu primanje mita, za koje su kazne strože. O tome više u vodiču Davanje i primanje mita: šta znači i kako se kažnjava.
Kako se zloupotreba službenog položaja dokazuje
Teret dokazivanja je na javnom tužilaštvu. U praksi najveći problem nije utvrditi da je pravilo prekršeno, već dokazati vezu između radnje, posledice i umišljaja.
- Dokumentacija postupka: rešenja, ugovori, zapisnici, nalozi i interna pravila koja pokazuju šta je službeno lice bilo ovlašćeno i dužno da uradi.
- Utvrđivanje odstupanja: poređenje stvarne odluke sa onim što propis nalaže, uključujući rokove i redosled postupanja.
- Finansijsko veštačenje: utvrđivanje visine pribavljene koristi ili nanete štete, od čega zavisi i oblik dela.
- Elektronski tragovi i svedoci: prepiska, evidencije u informacionim sistemima i iskazi kolega ili stranaka.
- Dokaz umišljaja: okolnosti iz kojih se vidi da je lice znalo da postupa protivno dužnosti, na primer ponavljanje istog obrasca ili povezanost sa licem koje je dobilo korist.
Krivičnim delima korupcije, među kojima je i zloupotreba službenog položaja, bave se posebna odeljenja za suzbijanje korupcije viših javnih tužilaštava u Beogradu, Kraljevu, Nišu i Novom Sadu. Slučajevi u kojima imovinska korist prelazi 200 miliona dinara spadaju u nadležnost Tužilaštva za organizovani kriminal.
Kako prijaviti sumnju na zloupotrebu položaja
Krivična prijava podnosi se nadležnom javnom tužilaštvu ili policiji, pismeno, usmeno na zapisnik ili elektronski. Prijava ne mora da sadrži pravnu kvalifikaciju; dovoljno je opisati šta se desilo, kada, ko je učestvovao i koji dokazi postoje.
Zaposleni koji sumnju na zloupotrebu otkrije u svojoj ustanovi može da zatraži zaštitu po Zakonu o zaštiti uzbunjivača. Pre prijave sačuvajte kopije dokumenata do kojih ste došli na zakonit način i zabeležite datume, jer su u postupku presudni konkretni podaci, a ne utisci.
Kako funkcioniše unutrašnje i spoljno uzbunjivanje i koja prava ima uzbunjivač, objašnjeno je u tekstu Uzbunjivač u Srbiji i zakonska zaštita.
Zaključak
Zloupotreba službenog položaja iz člana 359 Krivičnog zakonika postoji kada službeno lice namerno iskoristi ili prekorači ovlašćenja, ili ne izvrši dužnost, pa time pribavi korist, nanese štetu ili teže povredi tuđa prava. Kazne se kreću od šest meseci do dvanaest godina zatvora, zavisno od visine koristi. Od nesavesnog rada u službi razlikuje se po umišljaju, a od zloupotrebe položaja odgovornog lica po tome ko je izvršilac.